Uzlaştırma Nedir? Uzlaşma Şartları, Kapsamdaki Suçlar ve Hukuki Sonuçları

Ceza hukukunda bazı uyuşmazlıkların klasik yargılama süreci tamamlanmadan fail ile mağdur arasında giderilmesini sağlayan yöntemlerden biri uzlaştırmadır. Uzlaştırma nedir ve uzlaşma şartları nelerdir sorusu özellikle şikâyete bağlı suçlarda ve kanunda açıkça uzlaştırma kapsamına alınan fiillerde önem taşır. Uzlaştırma, şüpheli veya sanık ile mağdur ya da suçtan zarar görenin tarafsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla görüşerek uyuşmazlığı çözmeye çalıştığı süreçtir.

Uzlaştırmanın amacı yalnızca dosyanın erken kapanması değildir. Mağdurun maddi veya manevi zararının daha hızlı giderilmesi, failin mahkûmiyetin olumsuz sonuçlarıyla karşılaşmaması, yargının iş yükünün azaltılması ve taraflar arasındaki toplumsal barışın yeniden kurulması hedeflenir. Taraflar para ödenmesi, zararın giderilmesi veya özür dilenmesi gibi hukuka uygun bir edim üzerinde anlaşabilir.

Uzlaştırma Nedir ve Uzlaşma Şartları Nelerdir?

Uzlaştırma, ceza uyuşmazlığında şüpheli veya sanık ile mağdur, suçtan zarar gören ya da gerekli hallerde kanuni temsilcisinin, Cumhuriyet savcılığı tarafından görevlendirilen tarafsız bir uzlaştırmacının yardımıyla anlaşmaya çalışmasıdır. Uzlaşma ise bu müzakerelerin olumlu sonuçlanarak tarafların belirli bir edim üzerinde anlaşmasını ifade eder.

Bu terminoloji 6763 sayılı düzenlemeyle değiştirilmiştir. 6763 sayılı yasa ile 24.11.2016 tarihinde yapılan değişiklik sonrasında süreç için “uzlaştırma”, müzakerelerin olumlu sonucu için ise “uzlaşma” kavramının kullanılması benimsenmiştir.

Uzlaştırma kurumunun temel hükümleri Ceza Muhakemesi Kanunu içindeki 253, 254. madde ve devamındaki düzenlemelerde yer alır. Uygulamada 253/. madde kapsamında uzlaştırmaya tabi suçun bulunup bulunmadığı öncelikle incelenir.

Uzlaştırmanın Başlıca Şartları

Bir ceza dosyasında uzlaştırma yolunun uygulanabilmesi için suçun uzlaştırmaya elverişli olması gerekir. Şikâyete bağlı suçların önemli bir bölümü bu kapsamdadır; ancak kanunda açıkça istisna tutulan suçlarda, şikâyete bağlı olsalar bile uzlaştırma uygulanmaz.

Uzlaştırmanın diğer önemli şartları şunlardır:

• Suçun kanunen uzlaştırmaya tabi olması,
• Tarafların sürece özgür iradeleriyle katılması,
• Mağdur veya suçtan zarar görenin uzlaştırmaya katılabilecek kişi niteliğini taşıması,
• Suçun kamu tüzel kişisine karşı işlenmemiş olması,
• Kararlaştırılan edimin hukuka ve ahlaka uygun olması.

Şikâyete bağlı olmayan ve başka kanunlarda düzenlenen bir suç bakımından uzlaştırma uygulanabilmesi için kanunda açık hüküm bulunması gerekir. Taraflardan biri uzlaştırma teklifini kabul etmezse süreç anlaşmayla devam etmez. Taraflar rapor imzalanıncaya kadar uzlaşma iradelerinden vazgeçebilir.

Hangi Suçlar Uzlaştırmaya Tabidir?

Uzlaştırmaya tabi suçların bir bölümü şikâyete bağlı suçlardan, bir bölümü ise şikâyet şartı aranmaksızın açıkça uzlaştırma kapsamına alınmış suçlardan oluşur.

Şikâyet koşulundan bağımsız biçimde uzlaştırmaya tabi tutulan başlıca suçlar arasında şunlar yer alır:

• Kasten yaralama; üçüncü fıkra dışında 86. madde ve 88. madde,
• Taksirle yaralama; 89. madde,
• Tehdit; 106/. madde kapsamında belirtilen hal,
• Konut dokunulmazlığının ihlali; 116. madde,
• İş ve çalışma hürriyetinin ihlali; 117/. madde ve 119/. madde kapsamındaki haller,
• Hırsızlık; 141. madde,
• Güveni kötüye kullanma; 155. madde,
• Dolandırıcılık; 157. madde,
• Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi; 165. madde,
• Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması; 234. madde,
• Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrına ilişkin belirli fiiller; 239. madde.

Bunların yanında soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan çeşitli suçlarda da uzlaştırma uygulanabilir.

Şikâyete Bağlı Olup Uzlaştırma Kapsamına Girebilen Suçlar

Şikâyete bağlı suçların uzlaştırma bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Bu grupta icra-iflas suçlarının yanı sıra çeşitli Türk Ceza Kanunu hükümleri yer alır.

• Kişilerin huzur ve sükûnunu bozma; 123/. madde,
• Hakaretin uzlaştırmaya tabi halleri; 125/. madde,
• Kişinin hatırasına hakaret; 130/. madde,
• Haberleşmenin gizliliğini ihlal; 132/. madde,
• Kişiler arasındaki konuşmaların dinlenmesi ve kayda alınması; 133/. madde,
• Özel hayatın gizliliğini ihlal; 134/. madde,
• Kullanma hırsızlığı; 146/. madde,
• Mala zarar verme; 151/. madde ve belirli durumlarda 152/. madde,
• İbadethanelere ve mezarlıklara zarar vermenin belirli hali; 153/. madde,
• Hakkı olmayan yere tecavüzün belirli halleri; 154/. madde,
• Bedelsiz senedi kullanma; 156/. madde,
• Dolandırıcılığın daha az cezayı gerektiren hali; 159/. madde,
• Kaybolmuş veya hata sonucu ele geçmiş eşya üzerinde tasarruf; 160/. madde,
• Hileli iflas; belirli kişiler yönünden 161/. madde,
• Taksirli iflas; belirli kişiler yönünden 162/. madde,
• Karşılıksız yararlanmanın belirli halleri; 163/. madde,
• Şirket veya kooperatifler hakkında yanlış bilgi verme; belirli kişiler yönünden 164/. madde,
• Bilgi vermeme; belirli kişiler yönünden 166/. madde,
• 167/. madde kapsamında belirtilen yakınlara karşı işlenen bazı malvarlığı suçları,
• Açığa imzanın kötüye kullanılması; 209/. madde,
• Aile hukukundan doğan yükümlülüğün ihlali; 233/. madde.

Bu suçlarda yalnızca suçun adına bakılması yeterli değildir. Fiilin hangi fıkraya girdiği, mağdurun kim olduğu, şikâyet koşulu ve kanundaki özel istisnalar birlikte incelenmelidir.

Uzlaştırma Kapsamında Olmayan Suçlar

Şikâyete bağlı olmak tek başına uzlaştırma uygulanmasını sağlamaz. Kanun bazı suçları özellikle kapsam dışında bırakmıştır. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda ve kanunda belirtilen hakaret halinde uzlaştırma yoluna gidilemez.

Israrlı takip bakımından 123/A. madde, hakaretin kapsam dışı bırakılan hali bakımından ise 125/. madde önem taşır.

Aynı mağdura karşı birbiriyle bağlantılı biçimde hem uzlaştırmaya tabi hem de uzlaştırma dışında kalan bir suç işlenmişse uzlaştırma hükümleri uygulanmaz. Buna karşılık uzlaştırmaya tabi suç ile kapsam dışında kalan suçun mağdurları farklı kişilerse, elverişli suç yönünden uzlaştırma süreci işletilebilir.

Çocukların İşlediği Suçlarda Uzlaştırma

Çocuklar bakımından suçun şikâyete tabi olup olmamasından ziyade, suçun uzlaştırmaya elverişli olup olmadığı önem taşır. Çocuğun işlediği suç uzlaştırma kapsamında bulunuyorsa ve mağdur ya da zarar gören bir kamu tüzel kişisi değilse uzlaştırma uygulanabilir.

Mağdurun kamu tüzel kişisi olduğu suçlarda ise uzlaştırma yoluna başvurulamaz. Bu sınırlama yetişkinler bakımından da önemlidir.

Uzlaştırma Sürecinde Tarafların İradesi

Uzlaştırma tarafların zorla katıldığı bir süreç değildir. Şüpheli veya sanık ile mağdur ya da suçtan zarar gören, uzlaştırma teklifini kabul edip etmemekte serbesttir. Taraflardan birinin kabul etmemesi halinde uzlaşma görüşmeleri yürütülmez.

Tarafların düşünmek için süre istemesi mümkündür. Uzlaştırma teklifine ilişkin değerlendirme sürecinde tarafların belirlenen süre içinde cevap vermemesi ret sonucu doğurabilir. Müzakereler başladıktan sonra da uzlaştırma raporu imzalanıncaya kadar tarafların süreçten vazgeçmesi mümkündür.

Uzlaştırmacı Kimdir ve Ne Yapar?

Uzlaştırmacı, uzlaştırma eğitimi almış avukat veya hukuk öğrenimi görmüş uzman kişiler arasından görevlendirilen bağımsız ve tarafsız kişidir. Dosya uzlaştırma bürosuna gönderildikten sonra bürodan sorumlu Cumhuriyet savcısı bir uzlaştırmacı görevlendirir.

Uzlaşma teklifini taraflara yapma görevi uzlaştırmacıya aittir. Uzlaştırmacı taraflara sürecin ne anlama geldiğini, kabul veya ret haklarını, uzlaşmanın muhtemel sonuçlarını ve görüşmelerin nasıl yürütüleceğini açıklar.

Uzlaştırmacı ayrıca müzakerelerin gizli yürütülmesini sağlamakla yükümlüdür. Uzlaştırmacı sıfatıyla görev yapan avukat, daha sonra aynı uyuşmazlıkta vekil veya müdafi olarak görev alamaz.

Uzlaştırma Görüşmeleri Nasıl Yapılır?

Uzlaştırmacı görevlendirildikten sonra taraflara görevlendirme konusunda bildirim yapılabilir. Daha sonra uzlaştırmacı taraflarla iletişime geçerek uzlaşma teklifini iletir ve tarafların iradelerini öğrenir.

Her iki taraf teklifi kabul ederse müzakereler başlar. Görüşmeler kural olarak yüz yüze yapılabilmekle birlikte tarafların birlikte görüşmek istememesi halinde uzlaştırmacı görüşmeleri ayrı ayrı da yürütebilir.

Müzakereler adliyedeki görüşme odalarında, uzlaştırmacının ofisinde veya tarafların kabul ettiği uygun başka yerlerde gerçekleştirilebilir. Tarafların başka yerde bulunması halinde teklif ve işlemler uygun usullerle yürütülebilir.

Uzlaştırma Süreci Ne Kadar Sürer?

Uzlaştırmacı, dosya kendisine verildikten sonra uzlaştırma işlemlerini en geç 30 gün içerisinde tamamlamakla yükümlüdür. Bu süre gerektiğinde her defasında 20 günü geçmeyecek şekilde uzatılabilir ve uzatma en fazla iki kez uygulanabilir.

Uzlaştırma sürecinin gereksiz yere uzatılmaması amaçlanır. Dosyanın uzlaştırma girişimi başarısız şekilde tamamlanması halinde aynı süreç yeniden tekrar edilmez.

Uzlaştırmada Hangi Edimler Kararlaştırılabilir?

Uzlaşmanın mutlaka para ödenmesine dayanması gerekmez. Taraflar mağdurun zararının giderilmesi için maddi bir ödeme üzerinde anlaşabileceği gibi, özür dileme veya manevi tatmini sağlayabilecek hukuka uygun başka bir edim üzerinde de uzlaşabilir.

Edimin hukuka ve ahlaka aykırı olmaması gerekir. Cumhuriyet savcısı veya kovuşturma aşamasında mahkeme, anlaşmanın tarafların özgür iradesine dayanıp dayanmadığını ve kararlaştırılan edimin hukuka uygun olup olmadığını değerlendirir.

Uzlaştırma Ücretli midir?

Uzlaştırma işlemleri mağdur bakımından ücretsizdir. Uzlaşmanın gerçekleşmesi halinde uzlaştırma giderleri Devlet hazinesinden karşılanır ve mağdura yükletilmez.

Uzlaşma sağlanmaz ve yargılama sonunda mahkûmiyet kararı verilirse uzlaştırma giderlerinin fail üzerine bırakılması gündeme gelebilir.

Soruşturma Aşamasında Uzlaşma Sağlanırsa Ne Olur?

Soruşturma aşamasında tarafların uzlaşması ve kararlaştırılan edimin bir defada yerine getirilmesi halinde Cumhuriyet savcısı şüpheli hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verebilir. Böylece dosya kamu davasına dönüşmeden sona erer ve mahkûmiyete bağlı adli sicil sonucu ortaya çıkmaz.

Edimin ileri bir tarihte yerine getirilmesi, taksitlendirilmesi veya süreklilik taşıması halinde kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilebilir. Edim daha sonra yerine getirilirse soruşturma uzlaşmanın sonucuna göre tamamlanır. Uzlaşma gerekleri yerine getirilmezse kamu davası açılabilir.

Kovuşturma Aşamasında Uzlaşma Sağlanırsa Ne Olur?

Dava açıldıktan sonra suçun uzlaştırma kapsamında olduğunun anlaşılması halinde mahkeme dosyanın uzlaştırmaya gönderilmesine karar verebilir. Bu süreç 254. madde ve uygulamada 254/. madde çerçevesinde değerlendirilir.

Sanığın kararlaştırılan edimi bir kerede yerine getirmesi halinde davanın düşmesine karar verilir. Edimin ileri tarihe bırakılması, taksite bağlanması veya devamlılık göstermesi halinde ise süreç edimin yerine getirilmesine bağlı şekilde yürütülür. Edim yerine getirilmezse ceza yargılamasına devam edilir.

Mahkeme, uzlaştırma raporunu değerlendirirken anlaşmanın tarafların özgür iradesiyle yapılıp yapılmadığını ve edimin hukuka ve ahlaka uygun olup olmadığını kontrol eder. Ceza Muhakemesinde Uzlaştırma Yönetmeliği kapsamında bu incelemede 25. madde ve tarafların duruşmada uzlaştıklarını bildirmelerine ilişkin 26. madde önem taşır.

Uzlaşma Sağlanamazsa Ne Olur?

Soruşturma aşamasındaki uzlaştırma girişimi başarısız olursa savcılık ceza soruşturmasını kaldığı yerden sürdürür ve yeterli şüphe bulunması halinde iddianame düzenlenerek kamu davası açılır.

Kovuşturma aşamasında uzlaştırmaya gidilmiş ancak taraflar anlaşamamışsa mahkeme yargılamaya devam eder. Uzlaştırma görüşmelerindeki beyanlar, tarafların daha sonra ceza yargılamasında aleyhlerine delil olarak kullanılamaz.

Soruşturma dosyasının uzlaştırmaya hiç gönderilmediği veya girişimin başarısız kaldığı bazı durumlarda tarafların iddianame düzenlenmeden önce uzlaştıklarını savcılığa bildirmeleri de değerlendirmeye alınabilir. Suçun uzlaştırmaya tabi olduğu tespit edilirse uzlaşmanın hukuki sonuçları uygulanabilir.

Uzlaştırmanın Tazminat Davasına Etkisi

Uzlaşma sağlanıp edim yerine getirildiğinde, uzlaşma sırasında belirlenemeyen veya daha sonra ortaya çıkan zararlar hariç olmak üzere aynı suç nedeniyle ayrıca tazminat davası açılamaz. Daha önce açılmış bir tazminat davası varsa bu davadan feragat edilmiş sayılması gündeme gelir.

Bu nedenle mağdurun uzlaşma görüşmelerinde yalnızca ceza dosyasını değil, suç nedeniyle meydana gelen maddi ve manevi zararlarını da değerlendirmesi önemlidir.

Uzlaştırma Raporu Nedir?

Uzlaştırma raporu, müzakerelerin sonucunu ve tarafların uzlaşıp uzlaşmadığını gösteren uzlaştırmacı tarafından hazırlanan belgedir. Taraflar anlaşmışsa kararlaştırılan edim raporda açık biçimde belirtilir.

Uzlaşma sonrasında edim yerine getirilmezse uzlaştırma raporunun icra edilebilirliği gündeme gelebilir. Bu rapor, kararlaştırılmış edimin yerine getirilmesini sağlamak amacıyla ilam niteliğindeki belge olarak kullanılabilir.

Uzlaştırma Süreci Gizli midir?

Evet. Uzlaştırma müzakereleri gizlilik içinde yürütülür. Şüpheli, sanık, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi veya vekil sürece katılabilir.

Tarafların müzakereler sırasında yaptıkları açıklamaların daha sonra ceza yargılamasında delil olarak kullanılması mümkün değildir. Bu güvence, tarafların çözüm önerilerini özgür biçimde tartışabilmesini sağlar.

Uzlaştırma Sürecinde Avukat Zorunlu mu?

Tarafların uzlaştırma müzakerelerine avukatla katılması zorunlu değildir. Bununla birlikte özellikle tazminat, ödeme, taksitlendirme veya ileride hak kaybı yaratabilecek bir edimin kararlaştırıldığı dosyalarda hukuki sonuçların değerlendirilmesi önemlidir.

Uzlaştırmacı tarafsız kişidir ve taraflardan birinin avukatı gibi hareket etmez. Bu nedenle kişinin kendi hak ve yükümlülüklerini ayrıca değerlendirmesi mümkündür.

Uzlaştırma Hakkında Sık Sorulan Sorular

Uzlaştırma zorunlu mudur?

Hayır. Uzlaşmanın gerçekleşmesi tarafların kabulüne bağlıdır. Taraflardan biri kabul etmezse anlaşma sağlanamaz.

Uzlaşma sağlanınca sabıka kaydı oluşur mu?

Edimin yerine getirilmesi sonucunda soruşturma kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla veya dava düşme kararıyla sona ererse mahkûmiyet hükmü oluşmadığından bu nedenle sabıka kaydı meydana gelmez.

Uzlaştırma görüşmeleri mutlaka yüz yüze mi yapılır?

Hayır. Görüşmeler yüz yüze yapılabileceği gibi taraflar birlikte görüşmek istemezse uzlaştırmacı müzakereleri ayrı ayrı da yürütebilir.

Uzlaştırmada para ödemek zorunlu mu?

Hayır. Para ödenmesi sık kullanılan bir edim olsa da özür dileme gibi hukuka uygun manevi edimler de kararlaştırılabilir.

Uzlaştırmadan vazgeçilebilir mi?

Uzlaştırma raporu imzalanıncaya kadar taraflar süreçteki uzlaşma iradelerinden vazgeçebilir.

Uzlaşma sağlanmazsa dava açılır mı?

Soruşturmada uzlaşma sağlanamaz ve kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunursa iddianame düzenlenir. Kovuşturma aşamasında ise mahkeme yargılamaya devam eder.

Uzlaştırma kaç günde tamamlanır?

Uzlaştırmacının işlemleri normal olarak 30 gün içinde sonuçlandırması gerekir. Gerektiğinde süre, her defasında en fazla 20 gün olmak üzere iki kez uzatılabilir.