Zihinsel Engelli Bireylerin Miras Hakkı konusu, aşağıda hukuki çerçevesi ve uygulamada önem taşıyan başlıklarıyla ele alınmaktadır.
Zihinsel engelli olmak, kişinin mirasçı olmasına veya kanunen sahip olduğu miras payının azaltılmasına neden olmaz. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu bakımından zihinsel engelli bireyler de diğer mirasçılarla aynı mirasçılık haklarına sahiptir. Hukuki farklılık, kişinin ayırt etme gücü ve fiil ehliyeti nedeniyle mirasla ilgili işlemleri bizzat yapamaması halinde ortaya çıkar. Böyle bir durumda hak ortadan kalkmaz; işlemler vasi, kayyım veya şartlarına göre yasal danışman aracılığıyla yürütülür.
Zihinsel Engelli Bireylerin Miras Zihinsel Engelli Kişinin Miras Hakkı Ne Zaman Doğar?
4721 sayılı düzenlemenin 599. madde hükmü gereğince miras, mirasbırakanın ölümüyle birlikte kendiliğinden mirasçılara geçer. Bunun için mirasçının ayrıca kabul beyanında bulunmasına gerek yoktur. Zihinsel engelli bir kişi de terekenin açıldığı anda diğer mirasçılar gibi terekeye dahil hakların ve borçların sahibi olur.
Ayırt etme gücünün bulunup bulunmaması mirasçılık sıfatını değil, mirastan doğan hakların nasıl kullanılacağını etkiler. Bu nedenle aynı zümre ve derecede bulunan kardeşlerden birinin zihinsel engelli olması, onun diğer kardeşlerden daha düşük miras payı alması sonucunu doğurmaz.
Zihinsel Engellilik Hangi Durumda Vesayete Yol Açar?
405. madde kapsamında akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kişi kısıtlanabilir. Ancak kısıtlama kendiliğinden gerçekleşmez; mahkeme kararı gerekir.
397. madde çerçevesinde sulh hukuk mahkemesi vesayet makamı, asliye hukuk mahkemesi ise denetim makamıdır. Kısıtlama kararı verilen kişiye vasi atanır. Vasi, kısıtlının malvarlığını ve kişisel menfaatlerini korur ve gerekli hukuki işlemlerde onu temsil eder.
Vasi Miras Taksim Sözleşmesini İmzalayabilir mi?
Kısıtlı bir mirasçının terekenin paylaşılmasına ilişkin işlemlerini vasi yürütebilir. Ancak vasinin bu konuda sınırsız hareket etmesi mümkün değildir. 462/. madde kapsamında mirasın paylaşılması ve miras payının devri gibi işlemler için vesayet makamından önceden izin alınması gerekir.
Diğer mirasçılar paylaşma konusunda anlaşmış olsa bile, gerekli mahkeme izni alınmadan kısıtlı adına yapılan işlem onun bakımından geçerlilik sorunu doğurabilir. Tapu müdürlükleri ve bankalar da kısıtlı adına gerçekleştirilecek önemli işlemlerde vesayet makamının izin kararını talep edebilir.
Kısıtlı Zihinsel Engelli Mirasçı Mirası Reddedebilir mi?
Zihinsel engelli bir kişinin mirasçı olması, mirası reddetme hakkını ortadan kaldırmaz. 605-. madde kapsamında mirasın reddi üç aylık süreye tabidir ve süre mirasbırakanın ölümünün öğrenilmesiyle işlemeye başlar.
Kısıtlı mirasçı ret beyanını kendisi yapamaz. İşlem onun adına vasi tarafından gerçekleştirilir. Mirasın kabulü, reddi veya miras sözleşmesi gibi işlemlerde 463/. madde kapsamında iki aşamalı bir denetim uygulanır. Önce vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesinden izin alınır, ardından işlem denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesinin onayına sunulur.
Bu sistemin temel amacı kısıtlı mirasçının özellikle borca batık veya ekonomik açıdan sakıncalı bir tereke karşısında korunmasıdır.
Vasi ile Kısıtlı Mirasçının Menfaati Çatışırsa Ne Olur?
Vasi ile kısıtlı kişinin aynı terekenin mirasçısı olması mümkündür. Örneğin anne hem zihinsel engelli çocuğunun vasisi hem de aynı mirasbırakanın mirasçısı olabilir. Böyle bir durumda miras paylaşımı sırasında vasinin kendi çıkarıyla kısıtlının çıkarının çatışması ihtimali doğabilir.
426. madde uyarınca yasal temsilci ile kısıtlının menfaatleri çatışıyorsa vesayet makamı re’sen veya talep üzerine temsil kayyımı atayabilir. Miras paylaşımı, ret veya benzeri işlem bu durumda vasi yerine kayyım tarafından yürütülür.
458. madde gereğince kayyım atanması kısıtlının fiil ehliyetini ayrıca değiştirmez. Kayyım yalnızca kendisine verilen belirli işlem veya işlemler bakımından temsil görevi üstlenir.
Zihinsel Engelli Mirasçının Saklı Payı Değişir mi?
Zihinsel engellilik saklı pay oranını değiştiren bir durum değildir. 506. madde kapsamında saklı pay mirasçının sağlık durumuna göre değil, mirasbırakanla olan hısımlık derecesine göre belirlenir.
- Altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısıdır.
- Ana ve babanın saklı payı yasal miras payının dörtte biridir.
- Sağ kalan eş altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa saklı payı yasal miras payının tamamıdır.
- Sağ kalan eşin diğer hallerdeki saklı payı yasal miras payının dörtte üçüdür.
Mirasbırakan zihinsel engelli çocuğunu yalnızca engelliliği nedeniyle mirastan çıkaramaz. 510. madde kapsamında mirasçılıktan çıkarma sebepleri, mirasbırakana karşı ağır bir suç işlenmesi veya aile hukukundan kaynaklanan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi gibi kanunda öngörülen durumlarla sınırlıdır.
Saklı payın zedelenmesi halinde 560. madde uyarınca tenkis davası açılması gündeme gelebilir. Mirasçı vesayet altındaysa dava onun adına vasi tarafından yürütülür.
Her Zihinsel Engelli Kişiye Vasi Atanır mı?
Hayır. Zihinsel engelliliğin varlığı tek başına mutlaka tam kısıtlama kararı verilmesini gerektirmez. 429. madde kapsamında kısıtlanması için yeterli sebep bulunmayan ancak bazı önemli işlemlerde korunması gereken ergin kişiye yasal danışman atanabilir.
Yasal danışmanlık, vesayete göre daha hafif bir koruma yöntemidir. Kişi gündelik hayatını bağımsız olarak sürdürebilir; fakat taşınmaz alım ve satımı, rehin, bağışlama, ödünç alma veya verme, dava açma, sulh olma ve miras payının devri gibi önemli işlemlerde danışmanın görüşünün alınması gerekir.
Mirasçılık Belgesi Nasıl Alınır?
598. madde kapsamında mirasçılık sıfatını gösteren mirasçılık belgesi alınabilir. Mirasçı vesayet altındaysa başvurunun vasi veya gerektiğinde kayyım aracılığıyla yapılması mümkündür. Bu belge terekeye ilişkin banka, tapu ve paylaşım işlemlerinin yürütülmesinde temel belgelerden biridir.
Kısıtlı adına yapılacak işlemlerde gerekli mahkeme izinlerinin önceden alınması önemlidir. Diğer mirasçıların süreci hızlandırmak amacıyla zihinsel engelli mirasçıyı paylaşım dışında bırakması veya gerekli temsil ve izin prosedürlerine uymaması, yapılan işlemlerin daha sonra uyuşmazlık konusu olmasına yol açabilir.
Zihinsel Engellilerin Miras Hakkı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Zihinsel engelli kişinin miras hakkı var mıdır?
Evet. Zihinsel engellilik mirasçılık sıfatını ortadan kaldırmaz ve miras payını azaltmaz. Miras, diğer mirasçılarda olduğu gibi mirasbırakanın ölümüyle kendiliğinden kazanılır.
Vesayet altındaki mirasçı mirası kendisi reddedebilir mi?
Hayır. Ret işlemini kısıtlı adına vasi yapar ve gerekli vesayet ile denetim makamı izinlerinin alınması gerekir.
Vasi kısıtlı adına miras paylaşma sözleşmesi yapabilir mi?
Evet, ancak vesayet makamından gerekli izin alınmalıdır. Mahkeme izni olmadan gerçekleştirilen paylaşım işlemi kısıtlı bakımından geçerlilik sorunu yaratabilir.
Vasi de aynı mirasın mirasçısıysa ne yapılır?
Vasi ile kısıtlının menfaatlerinin çatışması halinde temsil kayyımı atanabilir. İlgili miras işlemleri kayyım tarafından yürütülür.
Zihinsel engelli kardeş daha az miras alır mı?
Hayır. Aynı zümrede ve aynı derecede bulunan kardeşlerin miras payları sağlık durumlarına göre farklılaştırılmaz.
Kısıtlanmamış zihinsel engelli kişi miras işlemlerini kendisi yapabilir mi?
Kısıtlama kararı yoksa kural olarak işlemlerini kendisi yürütebilir. Ancak hakkında yasal danışmanlık kararı verilmişse kanunda belirtilen önemli işlemlerde danışmanın görüşünün alınması gerekir.
Sonuç
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, zihinsel engelli mirasçıların miras hakkını diğer mirasçılarla aynı esaslar çerçevesinde korur. Engellilik mirasçılığı ortadan kaldırmadığı gibi miras payında da kendiliğinden bir azalmaya neden olmaz. Farklılık yalnızca kişinin mirastan doğan haklarını kullanma biçiminde ortaya çıkabilir.
Vesayet altındaki mirasçının miras paylaşımı, mirasın reddi ve benzeri önemli işlemleri vasi aracılığıyla ve gerekli mahkeme izinleri alınarak yürütülür. Vasi ile kısıtlının menfaatleri çatışıyorsa kayyım atanabilir; tam kısıtlama gerektirmeyen durumlarda ise yasal danışmanlık uygulanabilir. Böylece zihinsel engelli bireyin tereke üzerindeki haklarının korunması ve paylaşım sırasında diğer mirasçılar karşısında hak kaybına uğramaması amaçlanır.
